Có những người có mọi điều kiện để hạnh phúc mà vẫn khổ. Có những người được khen ngợi, tôn trọng, thậm chí ngưỡng mộ, mà đêm về vẫn thao thức trong cô độc. Khổ không chỉ là nước mắt. Khổ còn là cảm giác không trọn vẹn, không thật sự tự do.
Ta thường giải thích khổ bằng hoàn cảnh. Ta nói rằng mình khổ vì người kia không hiểu mình, vì tiền bạc thiếu thốn, vì sức khỏe suy giảm, vì xã hội bất công, vì quá khứ tổn thương. Tất cả những điều ấy đều có phần đúng. Nhưng nếu khổ chỉ đến từ hoàn cảnh, thì tại sao cùng một hoàn cảnh ấy, người này bình an mà người kia quằn quại? Tại sao có người đi qua nghèo khó, bệnh tật, hiểu lầm mà tâm vẫn sáng, còn có người sống trong đầy đủ mà lòng vẫn tối? Rõ ràng, nguồn gốc khổ đau không chỉ nằm ở bên ngoài.
Đức Phật, hơn hai ngàn năm trước, đã đặt câu hỏi ấy với toàn bộ cuộc đời mình. Ngài không phủ nhận khổ. Ngài không tô hồng thế giới. Ngài không nói rằng chỉ cần cầu nguyện hay tin tưởng vào một điều gì đó thì khổ sẽ biến mất. Ngài nhìn thẳng vào sự thật: đời là khổ, sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, thương mà phải xa là khổ, ghét mà phải gặp là khổ, cầu mà không được là khổ. Nhưng điều đặc biệt không nằm ở việc xác nhận khổ, mà ở chỗ Ngài dám đi đến tận cùng để thấy nguyên nhân của khổ.
Khi ta hỏi “Vì sao ta khổ?”, ta đang đặt chân vào Bốn Sự Thật Cao Quý (Tứ Diệu Đế) mà nền tảng là sự nhận diện khổ và truy tìm nguyên nhân của nó. Khổ là tín hiệu như cơn đau báo cho ta biết cơ thể đang có điều gì đó bất ổn, khổ đau trong tâm báo cho ta biết có một điều gì đó đang vận hành sai lệch. Nếu chỉ cố gắng dập tắt biểu hiện mà không nhìn sâu vào gốc rễ, khổ sẽ quay lại dưới hình thức khác, tinh vi hơn.
Điều khó khăn là ta quen né tránh câu hỏi ấy. Ta tìm cách bận rộn để khỏi phải nhìn vào nỗi trống trải. Ta lấp đầy thời gian bằng công việc, bằng giải trí, bằng mạng xã hội, bằng mua sắm, bằng những cuộc gặp gỡ ồn ào. Ta sợ khoảng lặng, vì trong khoảng lặng, câu hỏi “Vì sao ta khổ?” sẽ trỗi dậy. Ta sợ nhìn sâu vào chính mình, vì ta có thể phải thấy những điều mình không muốn thấy: sự tham lam ẩn kín, những tổn thương chưa được chữa lành, những dính mắc ta vẫn cho là tình yêu, những ảo tưởng ta vẫn tưởng là chân lý.
Khổ không chỉ là nỗi đau dữ dội. Khổ còn là sự bám víu vào cái vô thường. Ta yêu một người và mong tình cảm ấy mãi như thuở ban đầu. Ta có một vị trí xã hội và mong nó bền vững. Ta trẻ trung và mong tuổi xuân kéo dài. Ta khỏe mạnh và quên rằng thân thể này đang từng ngày thay đổi. Khi vô thường gõ cửa, ta hoảng hốt. Ta không khổ vì sự thay đổi tự nhiên của vạn pháp; ta khổ vì tâm không chấp nhận sự thay đổi ấy.
Khổ còn đến từ sự đồng hóa. Ta tin rằng ta là những suy nghĩ trong đầu mình. Khi suy nghĩ tiêu cực xuất hiện, ta nghĩ mình tiêu cực. Khi cảm xúc giận dữ bùng lên, ta nghĩ mình là cơn giận ấy. Ta không thấy rằng mọi thứ đang sinh diệt như mây bay. Ta níu lấy một ý nghĩ, rồi dựng lên một bản ngã quanh nó. Ta nói “tôi như thế”, “tôi luôn như thế”, “tôi không thể khác được”. Chính sự đồng hóa ấy trói buộc ta trong một hình ảnh cứng nhắc về bản thân.
Có khi ta khổ vì quá khứ. Một lời nói từ thuở nhỏ, một ánh mắt thiếu yêu thương, một thất bại từng làm ta xấu hổ. Những ký ức ấy không còn hiện hữu trong hiện tại, nhưng chúng vẫn sống động trong tâm ta. Mỗi khi gặp hoàn cảnh tương tự, ta phản ứng như thể quá khứ đang tái diễn. Ta không sống với người trước mặt, mà đang sống với bóng dáng của ai đó trong ký ức. Ta không phản ứng với hiện tại, mà với những vết thương cũ. Và ta tự hỏi vì sao mình mệt mỏi.
Có khi ta khổ vì tương lai. Ta lo lắng về những điều chưa xảy ra. Ta tưởng tượng ra những kịch bản tệ hại, rồi sợ hãi chính những kịch bản do mình tạo ra. Ta không sống trong giờ phút này; ta sống trong dự phóng. Tâm trí chạy về phía trước, tìm kiếm sự bảo đảm, mà cuộc đời thì không bao giờ hứa hẹn sự bảo đảm tuyệt đối. Trong cuộc đuổi bắt ấy, tâm không bao giờ yên.
Nhưng tận sâu, nguồn gốc khổ đau không chỉ nằm ở quá khứ hay tương lai. Nó nằm ở chính cơ chế phản ứng của tâm. Khi một cảm giác dễ chịu xuất hiện, ta muốn giữ nó lại. Khi một cảm giác khó chịu xuất hiện, ta muốn đẩy nó đi. Chính sự muốn giữ và muốn đẩy ấy tạo ra căng thẳng. Ta không khổ chỉ vì cảm giác, mà vì thái độ của ta đối với cảm giác. Tham và sân hai dòng chảy ấy, âm thầm vận hành suốt ngày đêm.
Câu hỏi “Vì sao ta khổ?” có thể được quan sát từng phút. Khi ai đó nói một lời trái ý, ta khó chịu. Tại sao? Không phải chỉ vì lời nói, mà vì cái tôi bị chạm. Khi một dự án không thành công, ta thất vọng. Tại sao? Không phải chỉ vì kết quả, mà vì hình ảnh về mình bị lung lay. Nếu không có sự bám víu vào hình ảnh ấy, liệu nỗi đau có còn dữ dội như vậy?
Hành trình tu tập bắt đầu không phải bằng việc chạy đi tìm một cảnh giới cao siêu. Nó bắt đầu bằng việc thành thật với câu hỏi ấy. Ta ngồi xuống, thở vào, thở ra, và nhìn lại một ngày của mình. Trong ngày ấy, bao lần ta khởi lên sự khó chịu? Bao lần ta so sánh mình với người khác? Bao lần ta muốn được công nhận? Bao lần ta sợ bị bỏ rơi? Nếu ta can đảm nhìn, ta sẽ thấy khổ không phải điều xa lạ. Nó len lỏi trong từng phản ứng nhỏ bé.
Điều quan trọng không phải là tự trách mình. Khi nhìn thấy khổ, ta không cần thêm một lớp khổ vì mặc cảm tội lỗi. Ta chỉ cần thấy. Như một nhà khoa học quan sát hiện tượng mà không kết án, chỉ khi ta dám nhìn, ta mới có cơ hội hiểu. Và chỉ khi hiểu, ta mới có cơ hội chuyển hóa.
Có những người sợ rằng nếu nhìn sâu vào khổ đau, họ sẽ bị nó nuốt chửng. Nhưng thực ra, điều nuốt chửng ta chính là sự vô minh, là việc không biết điều gì đang diễn ra trong tâm. Khi ta quay mặt đi, khổ đau âm thầm điều khiển ta. Khi ta quay lại, ánh sáng của chánh niệm bắt đầu soi chiếu. Ánh sáng ấy không làm khổ biến mất ngay lập tức, nhưng nó làm ta không còn hoàn toàn đồng nhất với khổ.
Nếu ta tin rằng mọi khổ đau đều do người khác gây ra, ta sẽ mãi chờ người khác thay đổi. Nếu ta tin rằng hoàn cảnh là nguyên nhân duy nhất, ta sẽ mãi tìm cách đổi hoàn cảnh. Nhưng nếu ta thấy rằng trong mỗi khổ đau đều có phần phản ứng của mình, ta bắt đầu có khả năng chuyển hóa từ bên trong. Không phải để đổ lỗi cho bản thân, mà để nhận lại quyền chủ động.
Từ câu hỏi ấy, ta dần nhận ra rằng khổ là một phần của đời sống, nhưng không phải bản chất tối hậu của đời sống. Khổ giống như mây che mặt trời. Mây có thể dày đặc, nhưng bản chất của bầu trời vẫn rộng mở. Khi ta chỉ thấy mây, ta tưởng trời u ám vĩnh viễn. Khi ta nhìn sâu, ta biết mây sinh rồi diệt. Và niềm tin vào khả năng tan mây chính là khởi đầu của Đạo.
Thầy Pháp Nhật.