Đức Phật không dạy chúng ta “tin Phật” để được cứu, mà dạy ta “thấy rõ” để tự thoát khổ. Cái thấy ấy bắt đầu rất giản dị nhưng cũng rất khó, thấy rằng mọi khổ vui của đời sống đều có nguyên nhân, và nguyên nhân ấy không nằm ở một quyền lực bên ngoài, mà nằm ngay nơi thân – khẩu – ý của chính mình. Khi điều này chưa được thấm sâu, việc học Phật dễ rơi vào hình thức. Người ta có thể thuộc nhiều kinh, biết nhiều thuật ngữ Phật pháp, nhưng trong đời sống hằng ngày vẫn phản ứng bằng tham, sân, si như cũ, thậm chí còn tinh vi hơn vì có thêm lớp áo “tu hành” che đậy.
Không hiểu nhân quả, người học Phật rất dễ hiểu lầm về phước và họa. Gặp thuận cảnh thì nghĩ là “Phật thương”, gặp nghịch cảnh thì than “Phật thử thách” hoặc “Phật không độ”. Tâm thức ấy vô tình đặt Đức Phật vào vị trí của một đấng ban ơn hay trừng phạt, hoàn toàn đi ngược lại tinh thần Phật giáo. Đức Phật chưa từng nói Ngài ban phước cho ai, cũng chưa từng dọa phạt ai. Ngài chỉ chỉ ra rằng có nhân như thế thì quả như thế, đủ duyên thì trổ, hết duyên thì tan. Khi người học Phật không thấy điều này, mọi thực hành rất dễ biến thành cầu xin, mặc cả, và mong chờ một phép màu đến từ bên ngoài.
Không hiểu nhân quả, việc tu tập cũng dễ trở thành một cuộc trang trí bản ngã. Người ta tu để “trở thành người tu”, tu để được khen là hiền, là đạo đức, là có căn tu. Những cái “được” ấy nuôi lớn ngã chấp, trong khi gốc khổ đau lại nằm chính ở ngã chấp. Khi gặp ai đó trái ý, tâm vẫn khởi sân; khi quyền lợi bị động chạm, tâm vẫn khởi tham; khi bị phê bình, tâm vẫn khởi tự ái. Nhưng thay vì nhìn thẳng vào những phản ứng ấy như những nhân đang gieo, người ta lại dùng giáo lý như một lớp son phấn tuy nói lời từ bi nhưng trong lòng đầy phán xét, nói buông xả nhưng bên trong đầy bám víu. Đó chính là học Phật ở mức hình thức.
Nhân quả, khi được hiểu đúng, có tác dụng rất mạnh nó kéo Phật pháp từ trên bàn thờ xuống thẳng đời sống. Người hiểu nhân quả không hỏi “việc này có phạm giới không?” theo kiểu luật lệ, mà hỏi “nhân này sẽ đưa tâm mình đi về đâu?”. Không nói lời ác không chỉ vì sợ tội, mà vì thấy rõ mỗi lời nói ác là một hạt giống bất an gieo vào chính mình. Không tham lam không chỉ vì đạo đức, mà vì thấy rõ tham là nhân trực tiếp của bất toại nguyện. Khi nhân quả được thấy sống động như vậy, việc tu không còn là gánh nặng, mà trở thành sự lựa chọn tự nhiên của trí tuệ.
Ngược lại, khi không hiểu nhân quả, người học Phật rất dễ rơi vào hai thái cực nguy hiểm. Một là mê tín: tin rằng chỉ cần lễ bái đủ, cúng dường nhiều, tụng kinh chăm chỉ, thì nghiệp xấu sẽ được xóa bỏ. Thái cực này biến Phật giáo thành một hình thức trao đổi vô hình, nơi công đức được hiểu như một loại tiền tệ tâm linh. Hai là yếm thế: gặp khổ thì buông xuôi với suy nghĩ “do nghiệp rồi, chịu thôi”, dùng nhân quả như một lý do để không hành động, không thay đổi, không chịu trách nhiệm. Cả hai thái cực ấy đều bắt nguồn từ việc không hiểu bản chất năng động, sống động của nhân quả.
Trong Phật giáo, nhân quả không phải là một bản án đã tuyên, mà là một dòng chảy đang vận hành. Hiện tại vừa là quả của quá khứ, vừa là nơi đang gieo nhân cho tương lai. Khi hiểu điều này, người học Phật không còn mắc kẹt trong than vãn hay tự trách, mà luôn hỏi chính mình: “Ngay bây giờ, tôi đang gieo nhân gì bằng thân này, lời này, tâm này?”. Câu hỏi ấy chính là chánh niệm trong đời sống. Nó không cần triết lý cao siêu, nhưng đòi hỏi sự trung thực sâu sắc với chính mình.
Không hiểu nhân quả, việc học kinh cũng dễ trở thành sự tích lũy tri thức khô cứng. Người ta có thể giảng về vô thường rất hay, nhưng vẫn khổ khi mất mát; nói về vô ngã rất trôi chảy, nhưng vẫn đau khi bị xúc phạm. Điều này không phải vì giáo pháp sai, mà vì giáo pháp chưa đi qua nhân quả của chính đời sống người ấy. Kinh điển trong Phật giáo không phải để trang trí trí nhớ, mà để soi chiếu hành vi và tâm niệm. Khi một đoạn kinh không làm ta nhìn lại cách mình đang sống, nó chưa thật sự được học, dù có thuộc lòng đến đâu.
Chính vì vậy, Đức Phật luôn nhấn mạnh sự thực hành hơn là niềm tin. Thực hành ở đây không chỉ là ngồi thiền hay tụng kinh, mà là sống có ý thức với nhân quả trong từng khoảnh khắc. Một hơi thở chánh niệm là một nhân an ổn. Một phản ứng giận dữ không được nhận diện là một nhân của bất an tiếp nối. Một lần dám dừng lại, không nói lời làm tổn thương, là một lần cắt đứt dòng nghiệp cũ.
Khi chưa hiểu nhân quả, ta nói đạo nhiều nhưng sống không khác mấy so với trước. Khi đã hiểu, có thể nói ít hơn, nhưng đời sống tự nhiên thay đổi. Ít đổ lỗi hơn, ít than thân trách phận hơn, ít cầu xin hơn, và nhiều tỉnh thức hơn. Không phải vì trở nên “đạo đức” theo một chuẩn mực nào đó, mà vì thấy rõ rằng mỗi lựa chọn đều để lại dấu vết, và mình chính là người sẽ sống với dấu vết ấy.
Nhân quả không nhằm làm ta sợ hãi, mà nhằm làm ta tỉnh thức hơn. Khi hiểu rằng không ai cứu mình khỏi hậu quả của chính mình, nhưng cũng không ai ngăn mình gieo những nhân mới tốt lành, ta đứng vào tư thế trưởng thành. Và từ đó, Phật pháp thôi không còn là một lớp áo khoác bên ngoài, mà trở thành mạch sống âm thầm nuôi dưỡng từng bước chân, từng hơi thở, từng ngày đang trôi qua của ta.
Trần Văn Tính - Nguyên Đức
Nguồn: Thầy Pháp Nhật